Lấy bảo tồn di sản làm nền tảng

Phó Giám đốc Sở VHTTDL TP Đà Nẵng Tán Văn Vương cho biết, Hội An sở hữu những giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành qua nhiều thế kỷ giao thương, giao lưu và tiếp biến văn hóa. Không chỉ có hệ thống kiến trúc cổ, sức hấp dẫn của đô thị di sản Hội An còn nằm trong nếp sống, phong tục, nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian và sự chân thành, mến khách của cộng đồng cư dân.

Năm 1999, Đô thị cổ Hội An được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Đến năm 2023, Hội An tiếp tục khẳng định sức sáng tạo khi gia nhập Mạng lưới các thành phố Sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian. Đây là những nền tảng quan trọng để địa phương phát huy nguồn lực văn hóa, phát triển du lịch và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, quá trình phát triển cũng đặt ra nhiều thách thức. Lượng khách tập trung đông tại một số tuyến phố, di tích và khung giờ nhất định gây áp lực lên không gian di sản, hạ tầng và môi trường. Nguy cơ thương mại hóa, thu hẹp không gian sinh hoạt cộng đồng, suy giảm sự hiện diện của cư dân bản địa cùng những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu, thiên tai cũng là những vấn đề cần được giải quyết.

Theo ông Tán Văn Vương, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ chú trọng số lượng sang nâng cao chất lượng, hiệu quả trải nghiệm; không chỉ khai thác những giá trị sẵn có mà còn phải bảo tồn để di sản tiếp tục sống và tạo ra giá trị cho các thế hệ hôm nay, mai sau.

Trong không gian phát triển mới của TP Đà Nẵng, Hội An có thêm cơ hội mở rộng liên kết, phát huy các nguồn lực văn hóa, sinh thái, làng nghề, nông nghiệp, sông nước và biển đảo. Khu phố cổ tiếp tục giữ vai trò trung tâm, trong khi các không gian làng nghề, làng quê và sinh thái được kết nối thành chuỗi trải nghiệm đa dạng, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng giá trị cho điểm đến.

Các định hướng được đặt ra gồm lấy bảo tồn và phát huy giá trị di sản làm trung tâm; phát triển kinh tế di sản gắn với kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa; coi cộng đồng dân cư là chủ thể của di sản; thúc đẩy chuyển đổi số, tăng trưởng xanh, nâng cao năng lực quản trị điểm đến và tăng cường liên kết vùng…

Trình bày báo cáo đề dẫn, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An Phạm Phú Ngọc cho biết, khu vực bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An rộng 130ha, gồm 30ha khu vực I và 100ha khu vực II. Riêng khu vực I tập trung 1.175 di tích, trong đó hơn 80% thuộc sở hữu tư nhân và tập thể.

Thực tế này cho thấy công tác bảo tồn không thể tách rời quyền lợi, trách nhiệm và đời sống hằng ngày của cư dân. Việc gìn giữ di sản cần đi đôi với bảo đảm sinh kế, duy trì bản sắc văn hóa và tạo điều kiện để người dân được hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Trong nhiều năm qua, Hội An đã từng bước mở rộng sản phẩm từ tham quan phố cổ sang các trải nghiệm gắn với làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà, làng rau Trà Quế, rừng dừa Bảy Mẫu - Cẩm Thanh, Cù Lao Chàm, nghệ thuật Bài chòi và ẩm thực địa phương.

Giai đoạn 2012-2025, địa phương đã đầu tư tu bổ, tôn tạo 26 công trình trong khu di sản; hỗ trợ kinh phí cho hơn 150 di tích thuộc sở hữu tư nhân, tập thể và tu bổ 49 công trình ngoài khu di sản. Nhiều di tích tư nhân cũng được chủ sở hữu tự bỏ kinh phí sửa chữa, bảo tồn.

Từ năm 2012 đến tháng 7/2026, khu phố cổ ghi nhận 19,2 triệu lượt khách mua vé tham quan, với doanh thu hơn 2.000 tỉ đồng. Du lịch Hội An cũng được ghi nhận với hơn 85 danh hiệu, bình chọn trong giai đoạn này, góp phần khẳng định sức hấp dẫn của điểm đến. Dù vậy, lượng khách tăng nhanh cũng tạo áp lực lên hạ tầng, an toàn, vệ sinh môi trường và chất lượng trải nghiệm. 

Hướng tới điểm đến văn hóa - sinh thái có sức cạnh tranh quốc tế

Tại Hội thảo, các đại biểu được đề nghị tập trung thảo luận những giải pháp như ứng dụng công nghệ số trong quản lý vé và dòng khách; nghiên cứu sức chứa theo tuyến phố, điểm di tích và khung giờ; điều tiết các đoàn khách lớn; cải thiện giao thông tiếp cận, bãi đỗ xe và phương án ứng phó sự cố.

Cùng với đó, cần kết nối khu phố cổ với các làng nghề, làng quê, vùng sinh thái và biển đảo, phát triển những hành trình có chiều sâu gắn với thủ công, nông nghiệp, nghệ thuật, ẩm thực và công nghiệp văn hóa. Mục tiêu là phân bổ dòng khách và lợi ích đến nhiều cộng đồng, kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng giá trị chi tiêu dựa trên văn hóa bản địa thay vì chỉ chạy theo số lượng khách.

Một trong những nội dung được đề cập tại hội thảo là đề án “Phát triển không gian du lịch bền vững trên bến - dưới thuyền Cẩm Nam - Hội An”. Đề án hướng tới mở rộng không gian du lịch sang khu vực Cẩm Nam, nơi có tiềm năng về cảnh quan sông nước, văn hóa cộng đồng, ẩm thực dân dã và nếp sống bản địa.

Mô hình được đề xuất gồm ba không gian liên hoàn: cửa ngõ văn hóa cộng đồng Cẩm Nam, không gian trải nghiệm sông nước sông Hoài - Thu Bồn và khu vực thực cảnh nghệ thuật Đảo Ký ức.

Bên cạnh việc mở rộng không gian trải nghiệm, Hội An được định hướng tiếp tục đa dạng hóa sản phẩm du lịch trên nền tảng di sản, văn hóa, sinh thái và cộng đồng.

Tiếp đến, phát triển các chương trình chuyên đề như “Dấu ấn Tuồng xưa”, tour đêm tại Nhà lao Hội An, tuyến tham quan “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện” cùng những trải nghiệm gắn với đời sống địa phương.

Các sự kiện văn hóa, nghệ thuật và lễ hội cũng được kỳ vọng tạo thêm sức hút cho điểm đến, trong đó có Lễ hội đèn lồng quốc tế, Liên hoan Hợp xướng quốc tế, Liên hoan nghệ thuật dân gian quốc tế, Lễ hội sông Cổ Cò và các hoạt động lễ hội truyền thống.

Chuyển đổi số sẽ tiếp tục được đẩy mạnh thông qua số hóa 3D di tích, ứng dụng mã QR đa ngôn ngữ, xây dựng bản đồ các không gian sáng tạo và nghệ thuật, hệ thống bán vé tự động và các nền tảng hỗ trợ trải nghiệm du lịch thông minh.

Kinh tế đêm cũng được định hướng phát triển theo hướng đa dạng, có chiều sâu, kết hợp ẩm thực, nghệ thuật, mua sắm và các hoạt động sáng tạo gắn với văn hóa bản địa.

Theo Ban tổ chức, Hội thảo là cơ sở để các cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và cộng đồng tiếp tục đề xuất những giải pháp thiết thực, góp phần hoàn thiện định hướng, quy hoạch và chính sách phát triển du lịch Hội An trong giai đoạn mới.

Định hướng xuyên suốt là lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể, chất lượng làm thước đo và bảo tồn bền vững làm yêu cầu cốt lõi. Qua đó, Hội An không chỉ duy trì sức hấp dẫn của một Di sản văn hóa thế giới mà còn hướng tới trở thành điểm đến văn hóa - sinh thái giàu bản sắc, xanh, sáng tạo và có sức cạnh tranh quốc tế.